Shkruani termat e kërkimit më sipër e më pas shtypni ENTER, shtypni ESC për të mbyllur dritaren!

Të Reja


  1. Të Reja

Anita Varosi: Të shkruarit është grindje e përhershme me veten

Intervistë me shkrimtaren Anita Zela Varosi: “Nëse do e thoja me pak fjalë, do të thoja se të shkruarit është jetë dhe arsye.  Shpesh më mjafton të kem një libër të nisur në kompjuter, thjesht ta di këtë, edhe pse mund të mos jem duke punuar me të e të jem duke bërë një mijë gjëra të tjera, si të gjithë”

-Deri më tani i keni ardhur lexuesit me tri romane. A mund ta përshkruani përvojën e të shkruarit?

 

Nëse do e thoja me pak fjalë, do të thoja se të shkruarit është jetë dhe arsye.  Shpesh më mjafton të kem një libër të nisur në kompjuter, thjesht ta di këtë, edhe pse mund të mos jem duke punuar me të e të jem duke bërë një mijë gjëra të tjera, si të gjithë. Mua më pëlqen të lexoj, të bëj punën time, të udhëtoj, të rri me miq e të flas për muzikë, libra, filma, aktualitetin social e politik. Por pjesa që i jep më shumë kuptim qenies sime duket se janë disa faqe wordi që janë gjithnjë në fund të ekranit të kompjuterit, edhe pse mund t’i kthehem një mbasdite vetëm për të fshirë prej tyre. Për mua, të shkruash do të thotë të jesh gjithnjë në disa jetë njëkohësisht. Personazhet duket sikur të rilindin.. Në momentin që ulesh ta shkruash idenë tënde, je në një grindje të përhershme me veten për të harruar dhe fshehur gjykimin tënd. Kjo do të thotë se të duhet të zhvishesh nga të gjitha gjykimet personale (jo gjithnjë ia del!!!)dhe të krijosh botëkuptime që mund të jenë krejt tjetër nga karakteri dhe botëkuptimi yt. Vetëm se ti duhet ta bësh këtë domosdoshmërisht, përdryshe ajo që ti krijon do të ishte si fotografia e punëtorëve të një fabrike me uniformë, dhe vetëm letërsi nuk do të ishte.

 -Si i vlerësoni librat tuaj si autorja e tyre dhe si një lexuese e pasionuar?

Jam munduar t’i lexoj si një lexuese e jashtme, por e di që nuk do ia mbërrij asnjëherë, sepse unë mbetem po unë. Më pëlqen të mendoj se libri më i mirë është ai që jam duke shkruar. Që prej 5 vjetësh kur vendosa më në fund të merrem seriozisht me atë që kisha dashur të bëja gjithë jetën, kur e mbaroj një libër më mbetet një zbrazëti diku thellë që nuk gjej asgjë që mund të ma mbushë. Të nesërmen e ditës kur mbarova “Darka e fundit” i telefonova time bije dhe e pyeta: Çfare bëj unë kur nuk shkruaj një libër? Fillon një libër tjetër, – më tha, dhe vërtet atë natë unë shkrova fjalinë e parë të librit tjetër që në fakt mbeti për një muaj vetëm aq, një fjali.

-Cila ishte ajo? -“ Do të tregoj një përrallë?”. Kështu fillon romani që kam në duar.

-Si e ka pasuruar të shkruarit jetën tuaj dhe si e reflektoni atë përmes trillit artistik?

Është pak të them që e ka pasuruar. Të shkruarit i ka dhënë telajon jetës time. Tani nuk e mbaj mend si isha. Me siguri e paplotë, e hutuar në mijëra faqe të librave të të tjerëve që lexoja, e gënjyer pas justifikimeve se nuk gjeja kohë apo nuk e ndjeja veten të aftë për ta bërë, tani e di se sido që të di ta bëj apo sado energji të më marrë ky proces, unë nuk di të jem ndryshe. Trilli artistik nuk është një destinacion absolut të cilin ti e vendos që në fillim me një projekt- e zeza mbi të bardhë. Ti e fillon dhe e mbaron ditën duke skicuar ngjarje e personazhe, duke ndërtuar dhe fshirë fjalë pas fjale karaktere dhe jetë që të mund ta bëjnë çdo lexues të ndihet pjesë e asaj që lexon, ta bëjnë të mendojë, të dyshojë në mendimet e tij, të dojë apo të gjykojë personazhet dhe në fund t’i mungojnë ata pasi ka mbyllur faqen e fundit. Ndonjëherë ajo që shkruan është krejt e ndryshme nga ajo që kishe bërë plan të shkruaje, apo një personazh të jetë skicuar me një karakter më të “ëmbël” a më të “egër” se ai që doje në fillim. I gjithë ky është një proces që ndodh natyrshëm, jo hap pas hapi por fjalë pas fjale, ndaj dhe unë them se një shkrimtar s’mund të jetë asnjëherë në rolin e lexuesit.

-Si janë modeluar personazhet e romaneve tuaja dhe si është bartur koha përmes tyre?

Më pëlqen t’i ndërtoj sa më afër natyrës, pa zbukurime. Më pëlqen të dallgëzojnë mes humbjes e gëzimit, mes trishtimit dhe fuqisë për t’u ngritur. Histori jetësore. Padyshim që në personazhe të ndryshme do të shtosh gjëra që ke dëshirë t’i ketë. Por më së shumti janë personazhe që kanë hyrë në derën e letërsisë sime nga vetë realiteti.  Po imagjinata ngelet gjithnjë një roje e përhershme e asaj që shkruaj.

-Sipas gjykimit tuaj, e shkuara apo e sotmja i ofron më shumë subjekte një shkkrimtari/je?

Jo. Për mua koha nuk e bën letërsinë. Në çdo kohë njerëzit kanë dashuruar, kanë vuajtur, kanë luftuar (me armë, ideologji apo besime) janë ndier fitues apo të humbur, janë përpjekur apo zhgënjyer nga vetja dhe bota. Nëse kanë zgjedhur të marrin përgjegjësi për veten apo janë fshehur pas fatit të tyre, përsëri kjo është natyrë njerëzore dhe fatmirësisht natyra njerëzore është nga gjërat më të larmishme që njohim. Personazhet sigurisht që janë të lidhur me kohë në të cilën ka zgjedhur autori të ndërtojë por kjo nuk ka lidhje me cilësitë, sjelljen apo botëkuptimin e tyre. ”Fat i çmendur” e shtrin subjektin nga lufta e dytë botërore në demokraci, por Zadin Balili është po aq njerëzor në karakter apo dashurinë e tij sa Arturi që jeton tek romani “Hijet” apo Dejvi tek “Darka e fundit”, dhe subjektet nuk kanë asnjë ngjashmëri as në kohë e as në kulturë me njëri-tjetrin.  Nëse një roman shkon tek lexuesi, kudo që ai ndodhet, si pjesë e kulturës së tij duke e plotësuar atë me kënaqësinë e leximit, libri e ka përmbushur qëllimin e tij. Një libër i mirë nuk i përket një kohe apo një vendi fiks, ndryshe nuk do të na pëlqenin akoma sot librat e shkruara në shek 19-të apo ne shqiptarëve librat që shkruhen nga shkrimtarët e Amerikës së Jugut apo Japonisë.

-A do të guxonit që për hir te modernitetit në njërën nga veprat tuaja të ardhshme të ndërtonit një skemë rrëfimi, me te cilën nuk do të kishit një marrëdhënie mirëkuptimi?

Ndoshta do të guxoja, por a do t’ia dilja? Sado që kur shkruan ti përpiqesh të lësh mënjanë gjykimin dhe perceptimin individual, shoqëria ku ti bën pjesë, prejardhja, kultura e vendit dhe racës tënde, janë pavetëdije aty dhe t’i flet me gjuhën që je ndërtuar së brendshmi, me perceptimin që bën subkoshienca jote. Nëse moderniteti ka sjellë në ty ndikim, pavetëdije e reflekton këtë edhe në atë që shkruan. Kur shkruaja “Fat i çmendur” nuk mendova se në librin tjetër do shkruaja për marrëdhenie virtuale. Mbase në ndonjë libër tjetër do arrij të shkruaj për një marrëdhënie me një banor të ndonjë kontinenti a bote  tjetër, nuk mund ta di tani këtë.

-Çfarë keni synuar të arrini me librat tuaj në momentin fillestar të botimit të tyre e në një kohë më të largët pas botimit?

Në momentin e parë, gjithkush shkruan për të realizuar pasionin e tij. Pas përfundimit dhe botimit gjithkush dëshiron që libri të arrijë në sa më shumë lexues. Kur bisedojmë për shkrimtarë të ndryshëm me një mik që e do letërsinë sa unë apo dhe më shumë se unë themi për shkrimtarët e preferuar ose që na pëlqejnë: Epo Markezi (po e përdor si shembull G. G. Markez) është nga lagjja jonë. Çfarë do të thotë kjo? Që një shkrimtar i mire është ai me të cilin ndihesh nga e njëjta” lagje”, që flet “gjuhën” tënde, e libri i të cilit mbetet brenda teje një kohë të gjatë në mos përgjithnjë (si” 100 vjet vetmi” për ne). Ëndrra është të jem një ditë nga “lagjja” e një lexueseje që ka jetuar gjithë jetën në Michigan,Vjenë apo Hong Kong.

-Çfarë do të dëshironit të ruanit nga përvoja juaj e deritanishme në librat që do të shkruani më vonë?

Ka ndodhur që kam shkruar një muaj rresht nga 6-8 orë apo më shumë në ditë dhe kam shkruar pjesë që përveç ndonjë rregullimi kanë mbetur në thelb po ato, e që kanë qenë sa gjysma e librit, por ka ndodhur të shkruaj për 6 muaj nga disa minuta (megjithëse jam menduar me sytë mbi kompjuter disa orë) e që në fund nuk kanë bërë as një kapitull, ose që kanë bërë shumë por i kam fshirë pastaj në një mbasdite të vetme. Nga përvoja kam mësuar se nëse nuk e kam në mendje e shpirt skicën e asaj që dua të shkruaj të mos bëj sikur shkruaj në të. Të shkruarit nuk ka lidhje as me oraret e as me dëshirën për punë.

-E nesërmja jote, si pjesë e botës së letrave dhe një gjykim personal për të ardhmen e artit të të shkruarit?

Dashtë Zoti e nesërmja do jetë duke shkruar, të paktën për sa kohë do të kem mundësinë për ta bërë këtë. Arti i të shkruarit është pjesë e natyrës njerëzore që e bën letërsinë apo që e dëshiron atë për t’u ndjerë këta që jemi, si gjithçka tjetër që na bën ne. Për sa kohë njeriu do të ketë shpirtin, do të ekzitojë letërsia dhe të gjitha artet, si materia që i duhet shpirtit për të pasur miq që nuk e lënë vetëm, siç janë librat dhe për t’u ndjerë më mirë dhe më i mirë.

ab

Libri “Shqipëria e re” e autorit Fred Abrahams ishte në qendër të takimit me temë: “25 vjet, dokumente, memorie dhe tranzicion shqiptar”, që u mbajt në Qendrën për Hapje dhe Dialog(COD) në ambjentet e kryeministrisë.

Abrahams, këshilltar i “Human Rights Watch” dhe një ish-kërkues i “Open Society”, që punon prej 20 vitesh në Shqpëri e Kosovë tha se vepra e tij ofron një perspektivë tërësisht të ndryshme, nëpërmjet dokumentave dhe intervistave të papublikuara më pare.

“Për realizimin e këtij libri kam marrë afërisht 300 dokumenta nga arkivat e SHBA si dhe dokumente nga Departamenti i Shtetit, për marrëdhëniet Shqipëri-Amerikë”, deklaroi Abrahams.

Kryeministri Rama gjatë fjalës së tij u ndal tek rëndësia që ka Qendra për Hapje dhe Dialog si një hapësirë  për të gjithë ata që kanë diçka për të treguar.

“COD është një hapësirë që i vihet në dispozicion kujto që ka diçka të re për të treguar, diçka të re për të ekspozuar, diskutuar dhe edhe diçka të re për të kritikuar qeverinë, po ashtu. Kjo është një hapësirë që ka lindur ndër të tjera edhe për të arkivuar dokumenta, për të arkivuar vepra dhe për t’u kthyer pak nga pak në një hapësirë ku jo vetëm dialogohet dhe ndiqen ngjarje të aktualitetit, por edhe ku mund të zhvillohen kërkime nga ana e studentëve, nga ana e pedagogëve, njerëzve të interesuar dhe ekspertë të ndryshëm,” u shpreh Rama.

Libri “Shqipëria e Re” ofron një histori të larmishme të 25 viteve të tranzicionit shqiptar nëpërmjet dëshmive të protagonistëve kryesore të jetës politike në vend, diplomatëve të huaj apo dokumentave të deklasifikuara nga arkivat amerikane.

Në veprën e tij, autori ofron një këndvështrim të brendshëm të ngjarjeve që shënjuan përgjithmonë historinë e Shqipërisë, nga protestat studentore të vitit 1991, tek revolta e vitit 1997, lufta në Kosovë e në vazhdim.

Ky është vëllimi i dytë i Abrahams, i cili trajton çështjet shqiptare, pas librit mbi krimet e luftës në Kosovë në vitin 2002. Së bashku me Abrahams, në panelin e diskutimeve ishte i pranishëm historiani dhe pedagogu Arben Puto dhe gazetarja Monika Shoshori-Stafa.

http://shqiptarja.com/news.php?id_legami=192585#sthash.NJuEEkfX.dpuf

“Bolero”ose rrëfè për me jetue! – Nga Gilman Bakalli

Më tepër

Në fillim ishte vdekja. Për t’i shpëtuar idesë së saj shpikëm rrëfimin. Sepse historitë mund të na e shpëtojnë jetën…

Shehrezadja e përdor talentin e saj prej rrëfimtareje për ta penguar planin e Mbretit për të vrarë të gjitha gratë e mbretërisë së tij si hakmarrje ndaj tradhtisë së gruas së tij jobesnike. Ai kërkon të kalojë çdo natë me një virgjëreshë dhe ta vrasë atë në agim. Deri në momentin që kalon natën me Shehrezaden, e cila i tregon Mbretit një përrallë të magjishme, tensionuese. Kaq shumë e tërheq ai rrëfim Mbretin, sa ai vendos ta shtyjë çastin e vrasjes për ta marrë vesh se si përfundon përralla. Rrëfimi i Shehrezades vazhdon për njëmijë e një net, kohë e mjaftueshme kjo për ta bindur Mbretin të heqë dorë nga plani i tij për të vrarë të gjitha gratë e perandorisë dhe të martohet me Shehrezaden.

Ardian Vehbiu – mendja letrare e tij – kërkon t’i shpëtojë takimit të përditshëm me vdekjen që përjeton në metrònë e nëndheshme të Nju Jorkut. Me një vdekje e cila shfaqet në formën e pritjes, në formën e një skizofrenie, neuroze urbane, në formën e një tiranie komunikimi impersonal asimetrik, njëkalimsh. Kërkon t’i shpëtojë diktaturës së një bote, në të cilën nuk ndodh më asgjë, një bote, e cila siç pohon titulli i një kapitulli “gjithçka po ndalej”? Si mund t’i shpëtojmë tiranisë së Pritjes së Diçkaje që nuk ndodh? Duke rrëfyer në mënyra të ndryshme, duke nisur, siç shkruan dhe vetë, një “aventurë narrative”.

Imagjinoni një njeri të gjatë e të qetë, me sy të fiksuar tek kryetitujt e gazetës që mban në duar, mbështetur tek një kolonë çeliku, diku në një metrò njujorkeze dhe s’bën asgjë tjetër, por pret. Pret një tren, i cili me gjasë nuk do mbërrijë asnjëherë për shkak të një aksidenti në Brooklyn. Imagjinoni tani, sikur një motiv i tillë i pandryshueshëm që shprehet me një fjali pak a shumë të pandryshueshme të tipit: “Treni nuk po mbërrin. Shërbimi i trenave është ndërprerë përkohësisht për shkak të një aksidenti në Brooklyn” – të rrëfehet nga personazhe imagjinare të llojllojshme, në stile e regjistra të ndryshme gjuhësore, në forma reflektimesh filozofike, sociologjike, vetëreflektimesh brenda kapitujsh autonomë, atëherë keni arritur të imagjinoni romanin e fundit, por jo të fundit, të Ardian Vehbiut, “Bolero”. Mirëseerdhët në atë që ai vetë e quan jo “narrativë e një aventure” (kjo do të ishte romani klasik), por “aventurë e narrativës”. Aty ku gjithçka që ndodh, ndodh vetëm në rrafshin narrativ, aty ku gjithçka që ndryshon, ndryshon vetëm në rrafshin narrativ.

“Bolero” është roman i kohës pa kohë. Roman i iluzionit të kohës. Ti zhvendosesh nga njëri kapitull në tjetrin dhe të duket sikur po lëviz edhe temporalisht progresivisht, por në fakt ajo që ka ndryshuar është vetëm koha fizike, koha e leximit që na duhet për të kaluar nga një kapitull në tjetrin, por jo koha e rrëfyer. Ajo ka ngelur në vend. Kohë që nuk kalon.

“Bolero” është roman i lëvizjes pa lëvizje. Roman i iluzionit të lëvizjes. Kapitujt të krijojnë iluzionin e lëvizjes kaotike të turmave brenda metròsë së nëndheshme. Në fakt asgjë nuk lëviz realisht, sepse çdo kapitull materializon modusin e lëvizjes së njeriut modern, i cili ose zhvendoset me shpejtësi nga njëri vend në tjetrin pa lëvizur këmbët (makinë), ose modusin e lëvizjes së njeriut modern, i cili lëviz këmbët me shpejtësi mbi një platformë pa u zhvendosur as edhe një centimetër përpara (në palestër).

“Bolero” është një roman i pritjes. Unë nuk e di, nëse Ardiani – ndoshta i frymëzuar nga leximi i filozofisë joniane – ia ka bërë ndonjëherë vetes pyetjen –se nga cila substancë përbëhet universi: uji, toka, zjarri apo atomi. Nëse ia ka bërë vetes këtë pyetje, them se ia ka dhënë po vetë edhe përgjigjen me këtë roman: Esenca konstitutive e botës është pritja. Gjithçka tjetër është manifestim i saj në forma të larmishme. Gjithë këtë manifestim marramendës, të gjitha ngjarjet e botës frenetike të nëndheshme, mendja letrare i ndal dhe i shtrydh në fjalinë e thatë: “një njeri pret…”. Çfarë bën ky njeri? “Rri në këmbë, pret, mendon, kujtohet, ëndërron, dremit, flet me vete, merr frymë, vështron, dëgjon zhurmat që vijnë nga rruga, mban çantën në dorë, mban gazetën në dorë, djersin, lexon…”

“Bolero” është roman i asaj që është dhe i asaj që s’është. Aq sa ç’është roman i pritjes, “Bolero” është në të njëjtën kohë edhe një roman i iluzionit të pritjes. Ka një ide, sipas së cilës, qeniet njerëzore e fillojnë jetën duke i treguar njëra-tjetrës përralla dhe e mbyllin atë duke i treguar të vërteta. “Bolero” është një roman i gjendjes pezull, që vibron midis përrallës dhe realitetit, midis ëndrrës dhe zgjimit, midis pritjes dhe iluzionit të pritjes. Në një pasazh të romanit, akti i pritjes dekonstruktohet në një problem gjuhësor:“..të priturit është thjesht preteksti…unë pres thjesht ngaqë kjo gjuhë që flas ma lejon ta përdor “pres” si folje. Më gënjen me iluzionin se jam duke bërë përnjëmend diçka. Më shtyn të besoj se unë paskam vendosur tashmë të pres në platformë…”

“Bolero” është roman i realitetit iluzor, i fshirjes së kufijve midis realitetit real dhe atij mediatik. Kur realiteti real mbaron, kur “gjithçka po ndalej”, shfaqet realiteti televiziv e radiofonik: “Lëre televizorin ndezur, – tha vajza e madhe – l e të shohim këtë tipin që rri vetëm në platformën e stacionit të metrosë”. […] Nëna, që po dëgjonte programin e vet të preferuar në radio, ndërhyri që nga dhoma tjetër: “Ai miku juaj kot po pret në stacion, sapo lajmëruan në radio për një gjë që paska ndodhur në metro, në Brooklyn, i ka bllokuar gjithë trenat”. Ndërkohë që në disa kapituj të tjerë realiteti real paraqitet hera-herës si vegim, hera-herës si “fantazi e dyfishtë”, kur një personazh imagjinar përjeton në ëndërr realitetin ku ndodhet në realitet, pra i mbështetur pas një kolone çeliku duke pritur një tren që ndoshta nuk do të vijë kurrë, për shkak të një aksidenti a incidenti në Brooklyn.

“Bolero” është roman edhe i reflektimit të kthjelltë filozofik mbi brishtësinë e qenies njerëzore dhe raportin e saj me pushtetin e teknologjisë: “Transcendenca e induktuar e burimit të informacionit të bën të ndihesh i mbyllur në kafazin e hapësirës receptive, meqë një mesazh që del, le të themi, prej altoparlantëve, nuk lë vend për feedback. Në thelb, ky është i njëjtë me mekanizmin që është treguar kaq eficient në mass mediat: bëje publikun të besojë se nuk ka asnjë mundësi të ndërveprojë me burimin…” Ose: “Sapo hyjmë në stacion, biem nën mbikëqyrjen konstante të kamerave – syve elektronikë të Big Brother-it. Këto lodra nuk i kanë vënë aty për të “mbrojtur” njeri, por më tepër për të na bërë me dije se ka një entitet të epërm a hyjni, që na sheh gjithë kohës. Udhëtari i transportit publik, si individ unik, do të ndihet lakuriq dhe do të priret të kërkojë mbrojtje brenda turmës…” Është roman edhe i ironisë së hollë ndaj mekanizmave socialë që me një lehtësi të papërballueshme krijojnë mite dhe legjenda sociale. Te kapitulli “Pompimi i mitit” fabula merret,ironizohet dhe monumentalizohet deri në kufijtë e absurdit: “…ky tipi ynë pret. Treni vonohet, kanë lajmëruar ndërprerje të shërbimit, për shkak të diçkaje që ka ndodhur në Brooklyn; por ai nuk tundet nga vendi, nuk largohet nga platforma, kokëfortë në pasivitetin e vet…e ka prerë mendjen për të shkuar në uptown: dhe sa prozaike që tingëllon kjo! Mirëpo këtu qëndron edhe forca e imazhit, sepse absurditeti asnjëherë nuk mjafton: absurditeti duhet të jetë edhe banal, që të të kapë për fyti. […] vendosmëria e tij për të vendosur të presë, kundër të gjitha gjasave, kthehet në burim respekti…Në këtë pikë shumëkush rreshtohet në krah të heroit  tonë, duke ia kremtuar pritjen që ai ka ndërmarrë si simbol të habitshëm të vullnetit të lirë: studentët, hipsterët, artistët, komuniteti LGBT, ACLU-ja. Lëreni të presë, ky është slogani që dëgjohet nga të gjitha anët. Mos e prekni njeriun që pret.”

E kështu, kapitull pas kapitulli, fabulës së një romani si “Bolero”, ku nuk ndodh asgjë, i ndodhin shumë gjëra. Ajo kalon nëpër kudhrën e lloj-lloj modelesh e teknikash narrative, herë serioze e reflektuese, herë autoironike, herë tallëse, herë vetë shkatërruese. Shkurt fabulës i ndodh ajo që premtohet në hyrje: “e sulmojnë, e hedhin në kanal, e lidhin pas binarëve […] e ndajnë më dysh, e lënë të riprodhohet në kopje të këqija të vetes, e detyrojnë të përçudnohet […] si buburreci pas një katastrofe atomike”.

Në fillim ishte vdekja. Për t’i shpëtuar idesë së saj shpikëm historitë. Sepse historitë mund të na e shpëtojnë jetën…Por edhe historitë mund të vdesin një ditë. Vdekja në formën e një bote të nëndheshme, që shkon drejt entropisë së pashmangshme e ku nuk ndodh më asgjë tjetër, përveçse pritjes së një treni që mund të mos vijë kurrë për shkak të një aksidenti apo incidenti diku. E në këtë rast aventura narrative “Bolero” mund të lexohet edhe si ngushëllim, i cili na kujton se edhe në një botë të tillë pa ngjarje mund të mbijetojmë duke rrëfyer… edhe vetë rrëfimin!